مقدمه:

اگر ما نوشتار خود را به دامپروی کانون نمائیم ، خواهیم دید که در زمینه نژادهای گاو ، گوسفند ، بز و مرغ چه پراکنش بزرگی و مخازن گسترده ژنی داریم، که اینها سرمایه ی بسیار با ارزشی هستند . که هر یک از این نژادها  در منطقه ای خاص از کشورمان سازگاری پیدا کرده اند و کاملا ًبا  اقلیم  ، نوع ماده غذائی موجود در منطقه و نیاز مردم بومی آن ناحیه وفوق پیدا کرده اند  پس بر ماست که از این سرمایه های ارزشمند پاسداری و با استفاده از بهگزینی و اصلاح نژاد برترین ژنهای دامی را شناسائی ، تثبیت و در یک مجموعه گرداوری نمائیم ، کاری که بیش از دو قرن است که در دنیا انجام می شود. درغیر این صورت دیر زمانی نخواهد کشید که با روند صنعتی شدن ، تغییر در زندگی روستایی و عشایری و رفتن به سوی شهر نشینی ، تغییر کاربری مزارع ومراتع ، تغییر شغل دامداران و کشاورزان واز همه بدتر ورود  بی برنامه و بی حساب و کتاب انواع نژاد های خارجی به کشور که از دهه ی چهل و پنجاه آغاز شده است.که مجموع  عوامل فوق باعث نابودی این داشته های ارزشمند شده و خواهد شد.

بطوری که این واقعه برای بعضی از گونه ها اتفاق  افتاده است مانند نژاد مرغ خزک سیستان که از ویژگی بارز آن نطفه داری وجوجه درآوری و مقاومت در برابر بیماری ها بوده که اکنون تقریبا منقرض شده است و یا همین نژاد گاو سیستانی که  در سال 1355تعداد این دام در منطقه چیزی در حدود 5/1 میلیون رأس بوده است که اکنون آمار دست

 

1

 

بالای آن را100هزار رأس ذکر می کنند ، می بینیم که در

یک دوره ی کوتاه به 10درصد کاهش یافته است.

با توجه به مباحث مطرح شده مامجبوریم که برای هر 4 نوع دام پرورشی کشورمان (گاو ، گوسفند ، بز ، مرغ) به سوی حفظ مخازن ژنی بومی و بعد بهگزینی واصلاح نژاد حرکت نمائیم . هر چند کارهای صورت گرفته روند کندی را دارد اما در این راه ما می توانیم از تجارب کشور های موفق در این زمینه استفاده ببریم   که از جمله کشور هند را می توان  نام  برد زیرا  این  کشور در امر شناسائی  نژاد های بومی بخصوص مرغ های بومی کشورشان وبهگزینی و اصلاح  آنها  لاینهایی  با تولید  بالا  بوجود  آورده اند  و به دنیا معرفی نموده اند .

ویا در بحث نژادهای گاو با تلاقی گاو نژاد برهمن و بوفالو این کشور موفق به تولید نوعی  گاو گوشتی با خصوصیات عالی شده است .

پس به امید روزی که با بکار گیری علم و دانش روز جهانی واستفاده از برنامه های اصلاحی مفیدوسازنده درزمینه نگهداری مخازن ارزشمند بومی وسوق بسوی عدم وابستگی به کشورهای بیگانه ، تلاش کنیم.

 

 

 

 

 

 

 

2

 

تاریخچه:

مامی دانیم تمام نژادهای امروزه دنیا از دو نوع منشعب شده اند که نوع تاروس آن دارای کمری راست وبدون کوهان می باشد که  بیشتر در اروپا پراکنده شده است و نوع ایندیکوس  آن در  آسیا وکشورهند و پاکستان می باشد که مشخصه اصلی آن داشتن کوهان بزرگ وغبغبی افتاده و کمری شیب دار،که نژاد سیستانی به این نوع تعلق دارد.

آنچه اندیشمندان علوم دامی به آن اعتقاد دارند این است که این دام از شبه قاره هند به این منطقه آورده شده است اما گروهی معتقدند که ریشه گاو زبو هند مناطق مرکزی وجنوبی کشورمان میباشد این گروه به پیکره گاو کوهاندار وشاخداری که در مازندران یافت شده وهمچنین به نژاد سیستانی و دشتیاری اشاره می نمایند .

اما آنچه مسلم است این است  که گاو نژاد سیستانی از پنج هزار سال قبل در منطقه میزیسته است که از آن برای کار کشاورزی تولید شیر وگوشت استفاده می نموده اند اما مدارک علمی وقابل پزیرش برای اثبات پنج هزار سال پیشینه بدست آمده پیکر گاو از جنس سنگ لاجوردواز آخرین کاوشهای باستان شناسی در منطقه باستانی شهر سوخته سیستان است که این پیکره ها با خصوصیات این نژاد کاملا تطابق دارد مانند کوهان ، بدون شاخ بودن ، بدنی گوشتی و عضلانی که نشان از وجود زیستگاه دیرین در این منطقه دارد .

 

3

 

تیمور لنگ در کتاب منم تیمور جهان گشا عنوان می دارد که (هنگامی که در سیستان فرود آمدیم ، مردمانی بلند قامت یافتیم که شتران را استاده سوار می کردند و بدون مهار سوار بر گاوانی بزرگ جثه میشدند که باآنها از در صلح آمدیم ) .

واین میتواند صحیح باشد حتی تا یک قرن گذشته نیز سیستانیان از گاو به عنوان سواری و بارکشی خرمن کوبی استفاده می کردند

در اینجا این مطلب را نیز ذکر کنیم که گفته می شود قدیمیترین نژاد دنیا می باشد به خاطر یافتن اسکلت آن در کوهای اسکاندیناوی که با این تفاسیر می توان گفت ادعا باستانی بودن این نژاد را مطرح نمود.

 

 

عادات و وضعیت رفتاری گاوهای سیستانی :

 

با مطالعه وبررسیهایی که طی 10 سال در موسسه تحقیقات دامپروری بر روی گاوهای سیستانی انجام گرفته ،عادات ،رفتار و خصوصیاتی بشرح زیر دراین توده نژادی مشاهده گردید :

 

 

 

 

 

4

 

عادت به زندگی گروهی :

گاوهای سیستانی به علت قرن ها زیست آزاد و بدون قید و بند در دشت هامون و کنار دریاچه عادت به زندگی گروهی وگله ای کرده که این امر اغلب مشکلاتی در اجرای برنامه های تحقیقاتی که بعضا"بایستی دامها در گروههای کوچک ویا انفرادی نگهداری و مورد آزمایش وبرسی قرار گیرند ،بوجود میاورند .بعنوان مثال اگر قرار شود گاوی را جهت وزن کشی ،خون گیری ،زایمان ،سم گیری و یا برای هر منظور دیگری از گله جدا گردد،این کار به راحتی انجام نمیگیرد . برای جدا کردن دام مورد نظر از بین گله اغلب بایستی تمامی گاوهای گله یا گروه را به داخل نرده مخصوص جداسازی منتقل نمود.

خصوصیات مادری :

گاوهای سیستانی بر خلاف گاوهای اصیل خارجی نسبت به گوساله های خود بسیاربا علاقه و با عاطفه بوده و شدیدا" از گوساله های خود مواظبت و مراقبت میکنند.

طبق روال عادی در گاوداریها گوساله های سیستانی نیز مانند گوساله های نژاد اصیل بلافاصله پس از متولد شدن نزد مادر قرار داده می شوند تا مادر با لیس زدن،گوساله خود را خشک و تمیز نماید.

نظر به اینکه یکی از صفات مهم ارثی مورد مطالعه در گاوهای سیستانی تعیین وزن تولد گوساله است که بایستی حداکثر تا 24 ساعت پس از تولد نوزاد انجام گیرد

 

5

 

 ،لذا الزاما" بایستی گوساله نوزاد پس از لیس زدن و خشک

 شدن بدن از مادر جدا وتوسط باسکول مخصوص توزین گردد.

بلحاظ اینکه گاو سیستانی از یک طرف تقریبا" وحشی بوده واز طرف دیگر علاقه شدیدی به فرزند خود دارد ،لذا جهت جلوگیری از نزدیک شدن افراد به گوساله به قصد کشت به افراد حمله کرده ، بطوریکه برای جدا کردن گوساله از مادر جهت تعیین وزن تولد الزاما" بایستی چند نفر با بیل و چهار شاخ ،گاو مادر رامحاصره و سرگرم کنند تا در یک چشم به هم زدن و لحظه ای معین که نظر مادر به سمتی جلب شد و قصد حمله به یک کارگری را داشت ،فرد دیگری از موقعیت استفاده کرده گوساله را به سرعت و برای لحظه ای از مادر جدا و وزن کشی نموده وسپس گوساله را نزد مادر قرار دهد . در تمام طول مدت وزن کشی گوساله مادر با بی تابی تمام مواظب بچه بوده تا اینکه مجددا" نزد او قرار گیرد. در حالیکه گاو سیستانی با توجه به علاقه شدید به فرزند از یک طرف و شرور و وحشی  بودن از طرف دیگر ،با حمله کردن مانع نزدیک شدن افراد به گوساله خود میگردد. گاوهای اصیل خارجی در موقع نزدیک شدن و جدا کردن گوساله هیچگونه مقاومت و عکس العمل خاصی نشان نمیدهند و لذا براحتی میتوان گوساله نوزاد نژاد اصیل را از مادر جدا کرد . این عمل نتیجه بیش از 15 سال تلاش در امر

 

6

 

اصلاح نژاد دامهای خارجی میباشد که در مورد گاوهای

بومی نیز باید اجرا گردد.

یکی از مسائل مهم اقتصادی که در ارتباط با عاطفه و علاقه شدید مادری و جدا کردن گوساله نوزاد از مادر در گاوهای سیستانی اتفاق میافتد ، مسئله مقاومت در شیردهی و افت شدید تولید شیر پس از جدا کردن گوساله از مادر است .

با توجه به اینکه گاوهای بومی از جمله گاوهای سیستانی عادت کرده اند که در موقع شیر دوشی حتما" گوساله نزد مادر باشد تا با خوردن شیر اولیه توسط گوساله و یا با سر زدن به پستان ، مادر را تحریک کرده تا از این طریق ترشحات هورمونی جهت ترشح شیر صورت گیرد . لذا با جدا کردن گوساله از مادر ، مادر انقدر ناراحت و مضطرب میگردد که این ناراحتی و استرس موجب اختلال در امر ترشحات هورمونی وکاهش شدید تولید شیر میگردد.

گاوهای بومی بطور کلی عادت کرده اند که شیر خود را فقط به گوساله نوزاد خود بدهند بهمین جهت در دوشیدن ،بخصوص با ماشین شیر دوش سخت مقاومت کرده و شیر نمیدهند.

 

 

 

 

 

 

 

7

 

وجود علائم وحشی گری در گاوهای سیستانی :

گاوهای سیستانی بطور کلی گاوهای نیمه وحشی بوده و اغلب با یکدیگربه جنگ و دعوا و زور آزمایی می پردازند . گهگاهی نیز یک یا چند گاو به گاوی حمله کرده  انرا به قصد کشت مجروح میسازند .

علی رغم وحشی بودن گاوهای سیستانی و جنگ و دعوای دائمی بین آنها ،عجیب است که این گاوها گهگاه ودر پاره ای از موارد نسبت به یکدیگر بسیار با عاطفه و با علاقه میگردند.

بارها مشاهده گردیده گاوی که فی المثل جهت سم گیری و یا معالجه و یا وزن کشی از گله جدا میگردد و گاوهای دیگر ناظر ناراحتی ان گاو هنگام معالجه یا سم گیری و غیره میباشند پس از پایان عملیات و رها شدن مجدد ان گاو به داخل گله ، کلیه گاوها به دور گاو مزبور جمع شده و یک به یک انها با بو کردن و لیس زدن به دست و پا و بدن آن، گاو مذبور را به نوعی مورد دلجوئی و نوازش قرار داده و باین طریق با گاو مزبور ابراز همدردی میکنند که در واقع این عمل مغایر با حالات وحشی بودن انها است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8

 

 

 

یکه شناس بودن گاو سیستانی:

گاو های سیستانی اصولا یکه شناس بوده وعموما با صاحب خود و یا با افرادی که مستقیما انها را نگهداری و تغذیه می کنند ما نوس شده و الفت می گیرند .

به لحاظ وجود خوی شرارت و وحشی گری در گاوهای سیستانی ،روی انس والفت گاوها نمی توان کاملا اطمینان کرد ، زیرا گهگاهی اتفاق افتاده که گاوی علی رغم رام و ساکت بودن به کارگری که جهت تمیز کردن اصطبل به تنهایی وارد گله شده حمله کرده است . به همین جهت موقعی که فردی داخل گله می شود بایستی مواظب حرکات دامها باشد که مورد حمله واقع نشود.

به لحاظ یکه شناس بودن ،گاوهای سیستانی در سطح منطقه ودر روستاها معمولا به صاحبان خود و به خصوص به بچه ها اجازه شیردوشی با دست را می دهند وبه افراد غریبه بهیچ وجحه اجازه نزدیک شدن به پستان و شیردوشی را نمی دهند و شدیدا حمله می کنند.

به همین جهت رام کردن دام های وحشی به گونه ای که بتوان انها را نیز مانند دام های اصیل بدون حضور گوساله هم با دست و هم با ماشین به راحتی دوشید سالهای متمادی وتا چند نسل طول خواهد کشید که این امر در مورد گاو های نیمه وحشی سیستانی مطرح است.

 

 

 

9

 

عادت به لگد زدن وشاخ زدن به افراد:

گاو های سیستانی بر خلاف سایر گاو ها که گهگاه به سمت پشت لگد می زنند،این گاو ها عادت دارند از هر سمت و سویی لگد های سخت و خطرناک بزنند . این گاو ها علاوه بر عادت داشتن به لگد زدن با حرکات سریع سر خود به اطراف موجب اذیت افراد می گردند،به طوری که این عادت بسیار بد و خطرناک کار کردن با انها را به خصوص در هنگام اندازه گیری ابعاد بدن ،در تشخیص ابستنی از طریق توشه رکتال ،در واکسبناسیون ،در معالجه،در وزن کشی و مخصوصا در سم گیری بسیار مشکل و پر خطر می سازد.

 

عادت به پریدن از موانع:

گاو های سیستانس بر خلاف گاوهای اصیل خارجی که عموما ارام بوده واصولا عادت به پریدن از مانع یا نرده را ندارد،این گاوها کاملا عادت به پرش طولی و پرش ارتفاع دارند.

گاوهای سیستانی در مواقع ترس و وحشت ودر مواقی که احساس خطر کننداز نرده ها و موانع به ارتفاع بیش از دو متر واز فاصله بسیار کم به راحتی پرش نموده واز ان عبور می کنند. داشتن این عادت بد نیز موجب خطرات زیادی در کارکردن با این دامها می گردد که عموما با ترس و وحشت افراد همراه است.

10

 

 

مقاومت وممانعت به شیردوشی در سالن شیردوشی با دوشش ماشینی:

گاوهای سیستانی به علت شرور و وحشی بودن از یکطرف و دور شدن از گوساله از طرف دیگر ،عموماً در سالن شیر دوشی بسیار نا ارام و بی قرار بوده و با پریدن از روی نرده و اخور مخصوص سعی می کنند از سالن شیردوشی فرار کنند. در موقع شیردوشی ماشینی دائماٌ لگد میزند و به علت همین بی ارامی و لگد زدن سر پستانکهای ماشین شیردوشی بر روی پستانهای بسیاری از گاوها بند نشده و فوراً میافتد. به لحاظ همین بی قراری در سالن شیردوشی و نارام بودن ،رکورد شیر و طول مدت شیردهی در دوشش ماشینی در گاوهای سیستانی بسیار پایین بوده که در مبحث جداگانه از آن یاد خواهد شد.

مشکلات تغذیه دستی گوساله های نوزاد سیستانی با شیر توسط شیشه:

گوساله های نوزاد سیستانی به لحاظ داشتن عادت به شیر خوردن مستقیماً از پستان مادر به طور غریزی ،تغذیه دستی بسیار مشکل می شوند و عموماًگوساله های نوزاد در خوردن شیر توسط شیشه و پستانک مانند انچه که در دامهای اصیل مطرح است مقاومت می کنند.

گهگاهی اتفاق افتاده که گوساله ای به علت مقاومت در خوردن شیر با شیشه و ناراحت بودن ،شیر ناگهان وارد نای شده و موجب خفگی گوساله گردیده است .

11